Transcript van de akte van 1491
Maximilaan, bij de genade Gods Rooms koning, etc. etc. en Philips, bij derzelfder gratie Hertog van Oostenrijk en Bourgondië, hertog van Brabant en Limburg, etc. etc.: aan al degenen die deze brief zullen zien of horen lezen laten wij weten: dat wij ontvangen hebben de ootmoedige aanvraag van de ingezetenen van het dorp van Helvoirt in onze Meierij, onder de stad 's-Hertogenbosch gelegen.
Overwegende,
- hoe dat zij ons destijds dienden in de oorlog tegen Gelre en ook elders trouw tot de goede onderzaten van de heren en prinsen behoorden en ook schuldig waren te doen;
- dat zij dat gedaan hebben met voetknechten, wagens, paarden en andere lasten en kosten die zij daarom gemaakt hebben, meer dan hun macht en rijkdom vermochten;
- dat zij tot hun grote schade ook diverse grote sommen geld en andere lasten boven hetgeen voorgeschreven hebben afgestaan;
- dat zij daarvoor schulden hebben gemaakt die nu moeten worden afbetaald waardoor de aanvragers ernstig in nood zijn gekomen, waardoor ze ter kwijting goederen moeten verkopen tot groot nadeel van de aanvragers;
- dat het dorp Helvoirt zeer klein is en dat daarvan de meeste delen die daar gelegen zijn toebehoren aan de ingezetenen van onze stad 's-Hertogenbosch;
- temeer ook dat zij voor onze beminde neef Albrecht, hertog van Saxen, en onze stadhouder en generaal van onze landen, met zijn mensen onder de wapenen zijn geweest in de oorlog om de vrijheid van Oisterwijk, nabij voornoemde stad 's-Hertogenbosch gelegen, en om de rebellen die daar lagen te bestraffen;
- dat daarbij hun voeders geheel zijn bedorven en verteerd;
- dat zij ook groot gebrek hebben aan brandstof en hout omdat zij ver van het bos wonen;
- dat er veel vroenten en gemeinten zijn waaruit zij brandstof en hout zouden kunnen verkrijgen;
- dat wij hen ter wille zijn omdat anders Helvoirt in armoede zou vervallen.
Daarom hebben wij verordonneerd voor hun eeuwige bedurfenis en toekomst:
- dat hen voor het bovenstaande vanuit onze gratie en genade voorzien worde;
- dat wij ervoor gekozen hebben hen terwille te zijn;
- dat zij een deel van hun vroenten en gemeinten mogen verkopen zodat zij daarvan overhouden;
- dat zij allerhande bomen en hout mogen zetten en planten of doen zetten en planten voor het erf van elk van de supplianten en ook elders op de vroenten en gemeinten;
- dat dit ook dient ook om het zand te weren;
hetgeen zij ons ootmoedig hebben verzocht.
Zo is het dat wij ook bezien hebben de nadelen die dit iemand anders profijt of interest zou kosten, waarover wij ons goed en volledig hebben laten informeren door onze rentmeester van Den Bosch Hendrik van Heun. En dat wij hierbij ook rekening houden met Brabant en onze stad Brussel en met anderen dan de genoemde ingezetenen en gemene geburen van Helvoirt.
Wij hebben supplianten gegund en toegestaan en onze uitzonderlijke gratie verleend middels deze akte, dat zij om hun lasten en schulden en andere kosten te voldoen, die zij om voornoemde redenen hebben gemaakt, een deel van de vroenten en gemeinten zullen mogen verkopen aan de meest biedende om met de penningen daarvan hun lasten en andere schulden te betalen, behoudens nochtans dat het grootste deel van de ingezetenen van Helvoirt daarmee instemt. En wel die plekken van de gemeinten die daardoor het minste kwetsen en schaden, behalve die welke dienen aan ons en onze nakomelingen, hertogen en hertoginnen van Brabant, die ermee moeten instemmen wat er verkocht wordt. De kopers van deze delen van de gemeinten moeten een jaarlijkse en erfelijke cijns betalen in de orde van grootte van twaalf penningen, altijd op de gewoonlijke cijnsdagen van Helvoirt, aan onze dan dienstdoende rentmeester van Den Bosch die hen daarvoor zal ontbieden en bevelen middels de schepenen van Helvoirt. Dat houdt in dat zij cijnzen zullen nemen van tot twaalf bunders vroenten en gemeinten, over alle zaken die daaraan kleven zoals dat in al onze landen de gewoonte is. De rentmeester van Den Bosch zal alles zetten en registreren in de cijnsboeken tot eeuwige memorie, voor elk van de voornoemde bunders en ook wat verkocht of uitgegeven is: op welke manier en voor welke prijs, zodat de jaarlijkse cijns betaald wordt en daar bewijs van bestaat zoals dat behoort zonder dat het tegengesproken wordt. Zodat de kopers een erfcijns opgelegd krijgen en ook vrij zijn om er mee te doen wat ze willen, mits in rustig en vredig gebruik zoals het hier gewoon is.
Wij stemmen ermee in en verlenen de voornoemde aanvragers dat zij en elk van hen voor zijn erf, op en bij hun vroenten en gemeinten tot tachtig voet ver vanaf hetzelfde erf herwaarts, zullen mogen zetten planten en poten, of doen zetten planten en poten, allerhande bomen hetzij eiken of berken of ander hout, en die daar staande houden en laten groeien om het te vertimmeren, te verbranden of te verkopen of anderszins gebruiken; te beheren en daarna wederom zetten planten en poten, en dat zo vaak als hen dat belieft en goeddunkt.
Daarbij worde ook gemeend de straten voor zijn erf, waar hij bomen mag poten planten of zetten en wel zo dat die straten groot en wijd genoeg open blijven ten gerieve van hen die daar door moeten rijden, wat ter kennis en goeddunken staat van de schepenen ter plaatse.
De eikels en andere vruchten die aan deze bomen groeien komen, als zij er vanzelf afvallen, ten goede van alle voornoemde goede luiden en onderzaten en mogen door hen en door hun beesten gebruikt worden.
Als de gewassen op deze vroenten en gemeinten groeien aan bomen die iemand rechtmatig toebehoren dan mogen anderen die afslaan en afschudden en verbeuren maar dan moeten ze de helft afstaan aan de eigenaar. Als iemand dat van bomen doet die voor andermans erf staan dan volgt een eerlijke correctie of straf.
Voorts zijn wij met de voornoemde onderzaten overeengekomen dat zij allen op hun vroenten en gemeinten mogen aanplanten om het zand te weren of voor andere doelen. Dat mogen eiken, berken of ander hout zijn, ook ten onderhoud van of reparatie van opstallen en andere zaken zoals hun dat te allen tijde goeddunken zal.
Tenzij de vruchten er vanzelf afgevallen zijn mag niemand anders dan voornoemde goede luiden het op de gemeinten groeiende hout schudden, uitgraven, kappen of snoeien, tenzij tegen betaling aan onze heerlijkheid in handen van onze rentmeester van Den Bosch, nu en in de toekomst, van de behoorlijke en gewoonlijke houtschat, te weten de tiende penning van de waarde van het hout dat aldus gekapt is. Dit zonder tegenspraak. Daar wordt rekening en bewijs van gedaan en geschillen worden beslecht door onze rentmeester, die bij kwesties partijen eerst zal horen en recht zal doen zoals dat in al onze heerlijkheden gebeurt, of door de mannen van leen zoals deze schuldig en onderworpen zijn aan de hier geldende bevelen van onze ontvanger-generaal van Brabant en de voor deze fungerende rentmeester van Den Bosch.
Aan alle onderhorigen, officieren, pachters, dienaren en hun plaatsvervangers en iedereen die het aangaat: dat zij instemmen met de gratie verleend aan voornoemde ingezeten van Helvoirt en daarmee doen en laten op vredige en gebruikelijke wijze en daar geen enkele hinder, belemmering of tegenstrijd aan geven.
Aldus hebben wij hier onze zegel aan doen hangen, in de stad van Antwerpen, twintig dagen in april in het jaar onzer Heren duizend vierhonderd een en negentig, na Pasen en in het rijk van onze Roomse Koning van Oostenrijk en Hongarije.
Zulks is opgeschreven in aanwezigheid van onze raadsheren Dolph van der Poot-Loeff, Philips Willem van Diest, Lodewijk Roelants en Jan van Watermolen.
Overgeschreven op 28 augustus 1717 door S.J. Dompzelaar, substituut-secretaris van de Gemeente Helvoirt.